წარმოიდგინეთ სითუაცია: პოლიტიკოსი საჯაროდ აცხადებს, რომ თუ ძალოვანი უწყების თანამშრომელი უარს იტყვის საკუთარი მოქალაქეების დარბევასა და აშკარად უკანონო ბრძანების შესრულებაზე, ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ ის სახელმწიფოსგან სათანადო მხარდაჭერას მიიღებს. სამართლებრივ სახელმწიფოში ამას პოლიტიკური დაპირება, ან უბრალოდ, სამართალდამცავებისთვის კონსტიტუციური მოვალეობის შეხსენება ჰქვია. თუმცა, დღევანდელ მოცემულობაში, ეს ქმედება „ქრთამის შეთავაზებად“ და „სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობად“ კვალიფიცირდება.
ლევან ხაბეიშვილის სასამართლო პროცესი ზუსტად ამ ტრაგიკომიკურ რეალობას აშიშვლებს. საქმის ერთ-ერთი საკვანძო მოწმე, სპეცრაზმელი შოთა პაპუაშვილი, პროკურატურამ იმის დასამტკიცებლად გამოიძახა, რომ 200 000-დოლარიანი ჯილდოს შესახებ საჯარო შეთავაზება სისხლის სამართლის დანაშაული იყო.
„ჩემი გადასაწყვეტი არ იყო“
სასამართლო დარბაზში გაჟღერებული ჩვენებები იმაზე მეტს მეტყველებს სისტემის მუშაობის პრინციპზე, ვიდრე ნებისმიერი პოლიტიკური ანალიზი. ირკვევა, რომ ხაბეიშვილი მოწმეს პირადად არასდროს დაკავშირებია — სპეცრაზმელმა სოციალურ ქსელში გავრცელებული ვიდეო ნახა და სულ ეს იყო. მიუხედავად იმისა, რომ მან ეს „მძიმე დანაშაულად“ აღიქვა, პოლიციისთვის არ მიუმართავს. რატომ? როგორც თავად განმარტა: „ჩემი გადასაწყვეტი არ იყო“. ის უბრალოდ დაელოდა, სანამ სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური თავად არ დაუკავშირდებოდა და ათიათასობით სხვა ძალოვანს შორის მოწმედ არ „გამოარჩევდა“.
ეს ფრაზა — „ჩემი გადასაწყვეტი არ იყო“ — მთელი ამ რეპრესიული მექანიზმის ხერხემალია. სისტემას არ სჭირდება მოაზროვნე, ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის მქონე მოხელეები. მას სჭირდება შემსრულებლები, რომლებიც ინსტრუქციას დაელოდებიან იმისთვისაც კი, თუ როგორ უნდა აღიქვან ესა თუ ის პოლიტიკური განცხადება. ეს რეალობის თავდაყირა დაყენების კლასიკური მეთოდია: როდესაც მმართველობა ძალადობაზეა დაფუძნებული, ნებისმიერი მცდელობა, რომელიც ამ ძალადობის შეჩერებას ან ალტერნატივის შეთავაზებას ისახავს მიზნად, ავტომატურად რეჟიმის საფრთხედ და „კრიმინალად“ ცხადდება.
არჩევანის შიში
ყველაზე მეტად სისტემას ინდივიდუალური არჩევანის იდეის ეშინია. ხაბეიშვილის საქმე სინამდვილეში ფინანსურ დაპირებებზე ან იურიდიულ ნიუანსებზე კი არ არის, არამედ იმაზე, რომ სპეცრაზმელებსა და პოლიციელებს გაახსენდათ ფუნდამენტური ჭეშმარიტება: მათ აქვთ არჩევანი. მათ შეუძლიათ, უბრალოდ, არ ისროლონ. მათ შეუძლიათ, უარი თქვან საკუთარი თანამოქალაქეების ფიზიკურ ანგარიშსწორებაზე.
სწორედ ამიტომ ვიღებთ რეალობას, სადაც პოლიტიკოსი პატიმრობაშია, შეზღუდული უფლებებითა და კომუნიკაციის გარეშე — სისტემას სურს თვალსაჩინოდ აჩვენოს, რომ ალტერნატივა არ არსებობს და ყველა ბრმად უნდა მიჰყვეს ძალადობრივ სცენარს.
მაგრამ ისტორია ერთ მარტივ გაკვეთილს გვასწავლის: როდესაც სახელმწიფო იწყებს ადამიანების დევნას იმის გამო, რომ მათ ძალოვანებს კონსტიტუციის ფარგლებში დარჩენა სთხოვეს, ეს ნიშნავს, რომ სისტემის ერთადერთი საყრდენი მხოლოდ შიშია. თუმცა, როგორც კი ინდივიდები აცნობიერებენ, რომ საბოლოო გადაწყვეტილება — აღმართონ თუ არა ხელკეტი მოქალაქეზე — მაინც მათ პირად პასუხისმგებლობაზე გადის, ეს შიშიც მუშაობას წყვეტს. საბოლოოდ, ქვეყნის ბედი თითოეული ადამიანის არჩევანზეა დამოკიდებული — რიგითი მოქალაქიდან დაწყებული, სპეცრაზმელით დამთავრებული.